ZASADY PISOWNI SŁOWNICTWA RELIGIJNEGO

1. Przebieg prac

W dniach 21 I 2003 roku, 25 II 2003 roku i 25 III 2003 roku odbyły się posiedzenia zespołu roboczego Komisji Języka Religijnego Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN, w których udział wzięli zarówno członkowie Komisji, jak i goście zaproszeni jako eksperci w dziedzinie normy ortograficznej. Celem spotkań nie była zmiana istniejących przepisów ortograficznych, lecz przedstawienie propozycji ujednolicenia pisowni słownictwa religijnego, uściślenia niektórych reguł, niekiedy podanie dodatkowego uzasadnienia istniejących norm. Za pożądane uznano ograniczenie użycia wielkiej litery, jednak z zachowaniem możliwości jej zastosowania ze względów grzecznościowych, emocjonalnych lub dla podkreślenia szczególnej ważności.

Na posiedzeniu 21 I 2003 roku obecni byli (w porządku alfabetycznym): prof. dr hab. B. Dunaj, o. dr hab. Z. Kijas prof. PAT, prof. dr hab. M. Kucała, prof. dr hab. W. Pisarek, prof. dr hab. E. Polański, dr hab. R. Przybylska, o. dr hab. W. Przyczyna oraz mgr A. Sieradzka-Mruk jako protokolantka.
Na posiedzeniu 25 II 2003 roku obecni byli (w porządku alfabetycznym): o. prof. dr hab. J. Dąbek, prof. dr hab. B. Dunaj, red. K. Gołębiowski, prof. dr hab. M. Kucała, prof. dr hab. W. Pisarek, prof. dr hab. E. Polański, dr hab. R. Przybylska, o. dr hab. W. Przyczyna oraz mgr A. Sieradzka-Mruk jako protokolantka.
Na posiedzeniu 25 III 2003 roku obecni byli (w porządku alfabetycznym): o. prof. dr hab. J. Dąbek, prof. dr hab. B. Dunaj, o. dr hab. Z. Kijas prof. PAT, prof. dr hab. M. Kucała, prof. dr hab. W. Pisarek, prof. dr hab. E. Polański, dr hab. R. Przybylska, o. dr hab. W. Przyczyna oraz mgr A. Sieradzka-Mruk jako protokolantka.
Niewielkie zmiany ustaleń wprowadziła Komisja Języka Religijnego na swym V posiedzeniu w dniu 6 XI 2003 r.
Następnie propozycje rozstrzygnięć normatywnych zostały poddane pod dyskusję na II zebraniu Komisji Onomastyczno-Ortograficznej, które odbyło się 16 I 2004 w Warszawie, oraz na III zebraniu Komisji Onomastyczno-Ortograficznej, które odbyło się 5 III 2004 w Warszawie (zebrania prowadził prof. dr hab. E. Polański, protokołował dr T. Karpowicz). W toku dyskusji wprowadzono również kilka zmian.
Propozycje ustaleń były konsultowane z Radą Naukową Konferencji Episkopatu Polski oraz z Komisją ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów Episkopatu Polski.
Rada Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk zatwierdziła poniższe ustalenia na posiedzeniu plenarnym w dniu 7 V 2004 roku.

2. Ustalenia pisowni

2.1. Nazwy sakramentów świętych

Nazwy sakramentów świętych, np.: chrzestbierzmowaniekomunia święta, piszemy zasadniczo małą literą (wyjątki : EucharystiaNajświętszy SakramentPrzenajświętszy Sakrament). Możliwe jest także użycie wielkiej litery ze względów religijnych, np. wyrażenie Komunia Święta użyte jako synonim Najświętszego Sakramentu, albo ze względów emocjonalnych, np. jako nazwa uroczystości, która jest ważnym wydarzeniem w życiu człowieka, np. I Komunia ŚwiętaChrzest ŚwiętyKonfirmacja (u protestantów).

2.2. Nazwy okresów liturgicznych

Nazwy okresów liturgicznych piszemy w zasadzie małą literą, np.: adwentwielki postoktawa (wyjątek: Wielki Tydzień). Możliwe jest jednak także użycie wielkiej litery, zwłaszcza w tekstach o charakterze religijnym.

2.3. Nazwy świąt 

Nazwy świąt piszemy dużą literą (wszystkie człony nazwy) np.: Boże NarodzenieWielkanocŚroda Popielcowa (i Popielec), WniebowzięcieBoże CiałoZielone ŚwiątkiZaduszkiDzień ZadusznyNiedziela WielkanocnaNiedziela ZmartwychwstaniaPoniedziałek WielkanocnyWielki CzwartekWielki PiątekWielka Sobota.
Wyrazy: świętodzień zapisujemy małą literą, jeśli nie są integralną częścią nazwy (jeśli mogą być pominięte, a nazwa będzie zrozumiała), w przeciwnym wypadku stosujemy dużą literę: święta Bożego Narodzeniaświęta Wielkanocydzień Wszystkich Świętych, ale Dzień Zaduszny (jeśli chodzi o święta wielkanocne, oba wyrazy piszemy małą literą, ponieważ jest to peryfraza Wielkanocy).
Wyraz Wigilia piszemy dużą literą jako nazwę dnia poprzedzającego Boże Narodzenie, natomiast wigilia małą literą w znaczeniu nazwy wieczerzy, przyjęcia, oraz jako nazwę dnia poprzedzającego inny dzień. Wyraz gwiazdka, który może być zarówno nazwą dnia (dni) świątecznych, jak i nazwą zwyczaju, w obu znaczeniach piszemy małą literą ze względu na odcień potoczności.
Nazwy obrzędów, zabaw i zwyczajów związanych z danym świętem piszemy małą literą, np.: andrzejkimikołajkipawełkidynguslany poniedziałek.
Nazwy typu: pierwszy piątek miesiącaszabat (szabassabat) piszemy małą literą, podobnie jak niedziela.

2.4. Nazwy godności, tytułów, urzędów kościelnych 
Nazwy te piszemy zasadniczo małą literą, np.: ojciecksiądzpapieżbiskup (z wyjątkiem tekstów okolicznościowych, listów itd. – wówczas stosujemy wielką literę ze względów grzecznościowych lub emocjonalnych). Piszemy ojciec święty małymi literami, dopuszcza się jednak stosowanie wielkiej litery ze względów emocjonalnych, czyli Ojciec Święty.
Pełne oficjalne nazwy jednoosobowych urzędów piszemy dużą literą (wszystkie człony), np.: Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski.
Nazwy członków i członkiń zakonów piszemy małą literą, np. oo. franciszkaniemałe siostry Jezusa (nie są to nazwy zakonów jako instytucji, tylko nazwy członków) .

2.5. Nazwy instytucji i jednostek organizacyjnych Kościoła
Piszemy tylko wielką literą Kościół w znaczeniu organizacji, instytucji, ogółu wiernych. Określenia odłamów wyznaniowych piszemy małą literą, czyli Kościół katolickiKościół prawosławnyKościół ewangelicko-augsburski. Natomiast jeśli mamy do czynienia z oficjalną zarejestrowaną nazwą własną organizacji, piszemy dużą literą wszystkie człony, np.: Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny w RPKościół Ewangelicko-Augsburski w RPKościół Starokatolicki Mariawitów w RPKościół Rzymskokatolicki oraz Kościół Katolicki (obie nazwy funkcjonują jako oficjalne).
Nazwy kościelnych jednostek administracyjnych, np.: archidiecezja krakowskaparafiaprowincjakustodia, a także nazwy urzędów, np.: kuria metropolitalnakapituła generalna piszemy w zasadzie małą literą, chyba że są to oficjalne nazwy, wówczas piszemy dużą literą wszystkie człony, np.: Kuria Metropolitalna Archidiecezji KrakowskiejProwincja św. Antoniego z Padwy i bł. Jakuba Strzemię (również wyrażenia typu: XIX Kapituła Generalna traktujemy jako nazwy własne). Nazwę episkopat piszemy zasadniczo małą literą w znaczeniu ogółu biskupów, możliwe jest jednak również użycie wielkiej litery (Episkopat) w odniesieniu do instytucji, którą jest Konferencja Episkopatu Polski. Piszemy episkopat polski, uznając polski za przymiotnik, lub episkopat Polski, mając na myśli rzeczownik w dopełniaczu.

2.6. Nazwy budynków i obiektów 
Nazwy te piszemy małą literą, np.: kościółbazylikakatedrasanktuarium. W przypadku nazw własnych piszemy dużą literą tylko ten człon, od którego zaczyna się właściwa nazwa własna, np.: kościół Mariackikościół Dominikanów i (kościół Ojców Dominikanów), kościół Świętego Marka (ale skrót piszemy zawsze małą literą, zatem: kościół św. Markakościół oo. Dominikanów), kościół pod wezwaniem (pw.) Świętego Wojciechasanktuarium Świętego Józefa (wyjątkowo Sanktuarium Miłosierdzia Bożego, ponieważ rzeczownik sanktuarium jest w tym wypadku integralną częścią nazwy własnej), kościół Na Skałce (ale katedra na Wawelukatedra wawelska – ponieważ to nie jest właściwa nazwa własna). Powyższe nazwy jako napisy umieszczone na budynku zaczyna się od dużej litery, ponieważ jest to początek nowego tekstu. Możliwa jest również pisownia kościół dominikanów, jeśli dominikanów nie jest nazwą własną budynku, lecz jedynie wyrażeniem określającym kościół, który należy do dominikanów, a może nosić jakąś inną nazwę, nieistotną w kontekście.
Rzeczownik bazylika wyjątkowo pisze się dużą literą w nazwach siedmiu bazylik patriarchalnych, zwanych również większymi (Bazylika Świętego Jana Chrzciciela na LateranieBazylika Matki Boskiej WiększejBazylika Świętego Pawła za MuramiBazylika Świętego PiotraBazylika Świętego Wawrzyńca w RzymieBazylika Świętego Franciszka w Asyżu Bazylika Najświętszej Maryi Panny od Aniołów w Asyżu), ponieważ w tym wypadku rzeczownik ten stanowi część nazwy własnej.

2.7. Nazwy modlitw 
Nazwy gatunkowe modlitw piszemy małą literą, jak litaniaakt strzelisty, natomiast nazwy własne konkretnych modlitw traktujemy jak tytuły utworów literackich, czyli tylko pierwszy wyraz zapisujemy dużą literą, np.: Gorzkie żaleLitania do Najświętszej Maryi PannyGodzinki mogą być zarówno nazwą gatunkową, jak i własną – odpowiednio do tego zapisujemy dużą lub małą literą (częściej dużą, bo zazwyczaj mamy na myśli konkretne Godzinki ku czci Najświętszej Maryi Panny). Podobnie np. Modlitwa za zmarłych (jako tytuł konkretnej modlitwy) lub modlitwa za zmarłych (jako nazwa odmiany gatunkowej). W nazwach: Modlitwa PańskaAnioł Pański zapisujemy dużą literą również drugi człon, ponieważ jest to przymiotnik dzierżawczy.

2.8. Nazwy nabożeństw 
Nazwy nabożeństw (w tym mszy św.) zapisujemy zasadniczo małą literą, np.: msza świętaliturgia święta (jako odpowiednik mszy św. w Kościele prawosławnym), roratysumapasterkadroga krzyżowaróżaniecnabożeństwo majowe. Możliwe jest także użycie wielkiej litery w stosunku do nazw Msza ŚwiętaLiturgia Święta, zwłaszcza w tekstach o charakterze religijnym.
Nazwy części mszy świętej zapisujemy małą literą, np. liturgia eucharystycznasanctus (ale jako tytuł modlitwy Sanctus piszemy dużą literą).

2.9. Nazwy osobowe 
Wielką literą piszemy nazwy własne (wszystkie człony), np.: Bóg OjciecSyn BożyDuch ŚwiętyJezus ChrystusJahweJehowaMatka BoskaBogurodzicaMadonna (tylko w odniesieniu do Matki Boskiej), św. Jan Ewangelistaśw. Jan Chrzcicielśw. Jan z Dukli (przyimki wchodzące w skład nazwy piszemy małą literą, chyba że występują w pozycji początkowej nazwy).
Zestawienie święty mikołaj pisze się małą literą, jeśli nie chodzi o konkretnego świętego, np. Wynajął świętego mikołajaTata przebrał się za świętego mikołajaPrzed świętami na ulicach i w supermarketach pojawia się mnóstwo świętych mikołajów.
Jednowyrazowe określenia Boga, np.: OpatrznośćMesjaszOdkupicielZbawiciel piszemy dużą literą.
Peryfrazy Boga pisze się wariantywnie dużą lub małą literą, np.: Ojciec Niebieski / ojciec niebieskiSłowo Wcielone słowo wcieloneTrzy Osoby Boskie trzy osoby boskie. Powyższa zasada stosuje się również do peryfrastycznych określeń Matki Boskiej, np.: Gwiazda Zaranna gwiazda zarannaPocieszycielka Strapionych pocieszycielka strapionychKrólowa Anielska królowa anielska. Dodatkowe określenia identyfikujące, zwykle związane z konkretnym wizerunkiem, piszemy dużą literą, np. Matka Boska Nieustającej PomocyMatka Boska Śnieżna.
Zaimki odnoszące się do Boga również można zapisywać dużą lub małą literą, np. On / onJego / jegoTwój / twój. Zaimki zwrotne sięsiebie piszemy małą literą.
Jeżeli nazwa osobowa nie jest jednostkowa, zasadniczo używamy małej litery, np.: apostołaniołarchaniołanioł stróższatan. Natomiast piszemy wielką literą, jeśli nazwa ta stanowi indywidualizujący składnik nazwy własnej, np.: św. Paweł Apostołśw. Michał Archanioł. Nazwę Antychryst / antychryst, piszemy wariantywnie dużą i małą literą (ale w znaczeniu przenośnym oczywiście tylko małą literą). Rozróżnienie to ma oparcie we właściwościach fleksyjnych rzeczowników, bowiem rzeczownik oznaczający istotę jednostkową nie odmienia się przez liczby.
Pierwszy człon nazw: ojcowie Kościoładoktorowie Kościoła piszemy w małą literą (drugi człon zawsze dużą, wbrew słownikowi ortograficznemu!).

2.10. Nazwy (tytuły) utworów (książek, rozpraw, artykułów, pieśni, dzieł sztuki, dokumentów itp.) 
W nazwach tych piszemy dużą literą pierwszy wyraz tytułu (również incipitu, np. W żłobie leży).
W tytułach ksiąg uznanych za objawione w danej wspólnocie religijnej używamy dużej litery we wszystkich członach z wyjątkiem przyimków, zgodnie z rozpowszechnionym zwyczajem językowym, np.: Księga MądrościKsięga WyjściaPieśń nad PieśniamiPierwsza Księga KrólewskaKsięgi Wedy, także oczywiście: Pismo ŚwięteStary TestamentNowy Testament (skróty STNT zapisujemy bez kropek). Wyraz Ewangelia jako nazwę księgi i jednocześnie opis życia Chrystusa piszemy dużą literą (np. Ewangelia św. Janacztery Ewangelie). W stosunkowo rzadszych użyciach piszemy ewangelia jako nazwa gatunku literackiego oraz jako nazwa części mszy świętej, (np. Przyszedł do kościoła po ewangelii).
Wyraz Dekalog zapisujemy dużą literą jako nazwę własną (tytuł) tekstu (natomiast w znaczeniach przenośnych, np. zbioru zasad życiowych jakiejś osoby piszemy wspomniany wyraz małą literą). Podobnie zapisujemy Dziesięć Przykazań (Bożych) i Dziesięcioro Przykazań (Bożych) jako tytuł, np. w katechizmie, ale używa się także pisowni małą literą: dziesięć (lub dziesięcioroprzykazań (Bożych), jeśli chodzi o konstrukcję składniową, połączenie liczebnika z rzeczownikiem, np. Na co dzień pamiętał o siedmiu z dziesięciu przykazań.
Nazwy przekładów Biblii – Septuaginta Wulgata piszemy dużymi literami.
Nazwy dokumentów, jak: encyklikaadhortacjakonstytucjadekretlist pasterski, piszemy dużą literą tylko wtedy, gdy są one konieczną i nieodłączną częścią tytułu, np. Konstytucja o Kościele w świecie współczesnym. Natomiast jako nazwy gatunkowe zapisujemy wymienione wyrazy małą literą.

2.11. Nazwy wydarzeń zbawczych
Nazwy wydarzeń, np.: zwiastowanie (ale Zwiastowanie jako nazwa święta oczywiście wielką literą), sąd ostatecznyostatnia wieczerza piszemy małą literą, istnieje jednak możliwość użycia wielkiej litery ze względów religijnych (dla podkreślenia szczególnej ważności), np.: wcielenie lub Wcielenieodkupienie lub Odkupienie.

2.12. Nazwy rzeczy mających charakter symboli religijnych oraz nazwy miejsc
Nazwy rzeczy, np. krzyżróżaniec zapisujemy małą literą, możliwe jest także użycie dużej litery, zwłaszcza w stosunku do wyrażenia Krzyż ŚwiętyWieczernik traktujemy jako nazwę własną miejsca i piszemy dużą literą. Również wyrażenie Gwiazda Betlejemska uważa się za nazwę własną (także dla odróżnienia od gwiazda betlejemska w znaczeniu ‘roślina, zwana też poinsencją’. Nazwy miejsca: Ziemia ŚwiętaZiemia Obiecana piszemy dużymi literami (ale: ziemia obiecana w znaczeniu przenośnym).

2.13. Nazwy obchodów, rocznic i jubileuszy 
Nazwy typu: Światowy Dzień MłodzieżyRok ŚwiętyRok Jubileuszowy piszemy dużymi literami (ale jako nazwa niejednostkowa – małymi literami, np. lata świętelata jubileuszowe).

2.14. Nazwy ruchów religijnych 
Nazwy te piszemy dużymi literami tylko wtedy, gdy są oficjalnymi nazwami organizacji, np. Odnowa w Duchu ŚwiętymRuch Światło-Życie. Natomiast jako określenia potoczne – małymi literami, np. charyzmatycyoaza.

2.15. Nazwy pojęć abstrakcyjnych 
Nazwy pojęć piszemy małą literą z możliwością użycia wielkiej litery (dla podkreślenia ważności pojęcia), np. łaska Boża Łaska Bożaopatrzność Boża Opatrzność Bożamęka Pańska Męka Pańskakrólestwo Boże Królestwo BożeBoża prawda Boża PrawdaBoże miłosierdzie Boże Miłosierdzie (wyrazy: BożyPański w powyższych nazwach piszemy dużą literą jako przymiotniki dzierżawcze).
Nazwy: Stare PrzymierzeNowe Przymierze piszemy wielkimi literami, podobnie jak Stary TestamentNowy Testament.
Nazwy: historia zbawieniaofiara mszy świętejkatolicka nauka społecznatradycja apostolska piszemy zasadniczo małą literą.
Wyrażenie tradycja piszemy małą literą w znaczeniu zbioru zwyczajów, ale jako źródło Objawienia – dużą literą: Tradycja. Wyrażenie prawo Mojżeszowe piszemy małą literą, ale jako nazwę Pięcioksięgu – dużą literą (przymiotnik Mojżeszowy piszemy dużą literą jako dzierżawczy).
Nazwę New Age zapisujemy tylko w taki sposób, bez wariantów.

2.16. Nazwy soborów 
Nazwy soborów piszemy wariantywnie małą lub wielką literą (wszystkie człony), ponieważ mogą być rozumiane zarówno jako nazwy wydarzeń historycznych – wówczas małą literą, np. W czasie soboru watykańskiego II zmarł Jan XXIII, jak i jako nazwy instytucji (zorganizowanych zgromadzeń), np. Sobór Watykański II uchwalił Konstytucję o liturgii (możliwy jest także inny szyk wyrazów z liczebnikiem porządkowym w pozycji inicjalnej, np.: II Sobór Watykański).

2.17. Inne nazwy
Nazwy takie, jak: ciało i krew Pańskachleb życialud Bożynaród wybrany piszemy małymi literami z możliwością użycia dużej litery ze względów religijnych, emocjonalnych itp. Wyrazy Boży / bożyBoski / boski w zależności od kontekstu mogą być pisane dużą lub małą literą (jako przymiotnik dzierżawczy od imienia własnego – dużą literą, jako przymiotnik jakościowy – małą literą).

ŹRÓDŁO: http://www.kul.pl/art_3460.html